Xây dựng hệ sinh mới cho Đường sắt thông minh

Đường sắt thông minh là việc ứng dụng công nghệ hiện đại như AI, IoT, và camera giám sát (RFID) vào vận hành, nhằm nâng cao năng lực khai thác, an toàn và tối ưu hóa trải nghiệm hành khách. Tại Việt Nam, hệ thống này đang được triển khai qua việc bán vé điện tử AI, camera hành trình và quy hoạch tốc độ cao 350 km/h. 

Các đặc điểm chính của đường sắt thông minh:

• Vận hành tự động: Tích hợp công nghệ cao vào đầu máy, toa xe, và hệ thống điều hành để nâng cao hiệu suất và an toàn, bao gồm tự động hóa tàu hỏa và các thuật toán an toàn.

• Hệ thống bán vé thông minh: Sử dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) để phân tích dữ liệu, tự động điều chỉnh giá vé, và tối ưu hóa chỗ trống.

• An ninh và bảo trì dự báo: Sử dụng camera giám sát, công nghệ RFID để theo dõi toa xe và dự báo nhu cầu bảo trì thay vì chỉ sửa chữa theo lịch trình.

• Hạ tầng hiện đại: Theo hướng xây mới đường đôi, khổ 1.435 mm với tốc độ cao (ví dụ: dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam 350 km/h). 

Khi nền tảng số này hoàn thiện, một hệ sinh thái đường sắt sẽ "nảy mầm". Đó là nơi dữ liệu từ những khối sắt thép trên đường ray, từ hạ tầng nhà ga và từ những con người vận hành được giao tiếp chéo, chia sẻ và khai thác tối đa. "Dữ liệu sẽ trở thành nguồn lực quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý, tối ưu công tác điều hành vận tải và cải thiện chất lượng dịch vụ khách hàng. Đây cũng là bước chuyển hướng tới mô hình kinh doanh số trong lĩnh vực đường sắt", đại diện lãnh đạo ngành chia sẻ.

Nhìn xa hơn, bức tranh quản lý vận hành sẽ có sự góp mặt của các công nghệ viễn thám như thiết bị bay không người lái, ảnh vệ tinh cùng mô hình trí tuệ nhân tạo để khắc chế sức mạnh tàn phá của thiên tai, giám sát sạt lở và điều phối ứng cứu tức thời. Trí tuệ nhân tạo và vạn vật kết nối cũng sẽ được giao phó nhiệm vụ "bắt mạch" tình trạng sức khỏe của cầu đường, đầu máy toa xe, đưa ngành vận tải lịch sử này dần chuyển sang mô hình bảo trì dự đoán dựa trên dữ liệu, thay vì bảo trì định kỳ truyền thống, qua đó tiết giảm chi phí vô hình và tối đa hóa biên lợi nhuận.

Giai đoạn từ năm 2026 đến 2030, ngành đường sắt sẽ đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trên toàn bộ chuỗi hoạt động, từ tổ chức chạy tàu, bảo trì kết cấu hạ tầng, bảo đảm an toàn đến kinh doanh vận tải. Mục tiêu vươn tới không chỉ là số hóa những mắt xích rời rạc, mà là hợp nhất toàn bộ quy trình nghiệp vụ vào một luồng dữ liệu thông suốt. Cơ sở dữ liệu dùng chung và hạ tầng công nghệ thông tin đồng bộ đang được khẩn trương đầu tư để làm bệ phóng cho quản trị doanh nghiệp hiện đại.

Mục tiêu tổng quát đến năm 2030, đường sắt Việt Nam xác định phải “tăng trưởng bền vững trên tuyến đường hiện hữu” và “phát huy vai trò của đường sắt trong phát triển kinh tế xanh, tuần hoàn”.Định hướng phát triển của ngành không chỉ dừng ở mở rộng quy mô mà phải phát huy hiệu quả việc sử dụng tài nguyên, giảm tác động môi trường, nâng cao chất lượng khai thác.

Để thực hiện mục tiêu nêu trên, VNR từng bước thay thế mô hình vận hành tiêu hao nhiên liệu hóa thạch bằng hệ thống sử dụng năng lượng xanh và công nghệ phát thải thấp.Toàn bộ chuỗi vận hành của VNR là xanh hóa toàn bộ hệ sinh thái vận tải đường sắt chứ không chỉ ở từng bộ phận. VNR đang chuyển mình mạnh mẽ theo hướng doanh nghiệp đường sắt số, vận hành thông minh, phát triển bền vững.