Phân loại đô thị trong thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp – Từ nền tảng thực tiễn đến mục tiêu Thành phố trực thuộc Trung ương của tỉnh Đồng Nai mới

Ngày 01/7/2025 đánh dấu một chương mới khi tỉnh Đồng Nai mới chính thức đi vào hoạt động trên cơ sở sáp nhập hai tỉnh Đồng Nai và Bình Phước. Trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, việc phân loại đô thị không chỉ đơn thuần là sự công nhận về cấp bậc hành chính, mà chính là "chìa khóa" để định vị và đánh giá sức mạnh đô thị hoá nội tại của tỉnh.
Ngày 01/7/2025 đánh dấu một chương mới khi tỉnh Đồng Nai mới chính thức đi vào hoạt động trên cơ sở sáp nhập hai tỉnh Đồng Nai và Bình Phước. Trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, việc phân loại đô thị không chỉ đơn thuần là sự công nhận về cấp bậc hành chính, mà chính là "chìa khóa" để định vị và đánh giá sức mạnh đô thị hoá nội tại của tỉnh.
Sức mạnh phát triển đô thị từ sự hợp nhất trên cơ sở kế thừa hệ thống đô thị hiện hữu
Sau khi sáp nhập, tỉnh Đồng Nai mới sở hữu hệ thống đô thị đa dạng nhưng có sự khác biệt rõ rệt về đặc điểm và trình độ phát triển:
- Trên địa bàn tỉnh Đồng Nai (cũ): Mang thế mạnh của một trung tâm công nghiệp lớn với 11 đô thị, nổi bật là 01 đô thị loại I (TP. Biên Hòa cũ) và 01 đô thị loại III (TP. Long Khánh cũ) cùng hệ thống đô thị loại IV, V là các thị trấn cũ phát triển năng động: 02 đô thị loại IV là thị trấn (thị trấn Hiệp Phước, thị trấn Long Thành), 07 đô thị loại V là thị trấn (thị trấn Dầu Giây, thị trấn Định Quán, thị trấn Tân Phú, thị trấn Vĩnh An, Thị trấn Long Giao, thị trấn Gia Ray, thị trấn Trảng Bom).

Một góc Khu vực đô thị Biên Hoà
- Trên địa bàn tỉnh Bình Phước (cũ): Đóng góp 11 đô thị với sức trẻ và dư địa lớn, 11 đô thị đóng vai trò là trung tâm hành chính, chính trị, kinh tế xã hội của tỉnh và của 11 huyện, thị xã, thành phố, gồm: 01 đô thị loại III (thành phố Đồng Xoài), 03 đô thị loại IV (thị xã Phước Long, Phước Long, Chơn Thành), 05 đô thị loại V là thị trấn (thị trấn Tân Khai, Lộc Ninh, Thanh Bình, Tân Phú, Đức Phong) và 2 xã đạt tiêu chuẩn đô thị loại V (Phú Nghĩa, Phú Riềng).

Vòng xoay Đồng Xoài – khu vực đô thị Đồng Xoài thuộc phường Bình Phước sau sáp nhập
Việc cộng gộp 22 đô thị này không chỉ là phép cộng cơ học về số lượng, mà là sự hòa quyện giữa kinh nghiệm quản lý đô thị hiện đại của Đồng Nai cũ và không gian phát triển dồi dào của Bình Phước cũ. Đây chính là "bàn đạp" vững chắc để tỉnh Đồng Nai mới tự tin hoạch định lại không gian đô thị toàn diện.
Sự khác biệt mang tính đột phá của pháp luật phân loại đô thị trong tình hình mới: Từ quản lý truyền thống sang mô hình “Quản trị thông minh” phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp
Để việc phân loại đô thị phù hợp với mô hình chính quyền 2 cấp, ngày 24/12/2025 Uỷ ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Nghị quyết 111/2025/UBTVQH15 tạo ra những thay đổi mang tính đột phá về cả "tư duy" lẫn "phương thức" quản lý so với giai đoạn trước, cụ thể:
- Về nguyên tắc phân loại đô thị: Trước đây (theo Nghị quyết số 1210/2016/UBTVQH13 ngày 25/5/2016 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về Phân loại đô thị (Nghị quyết 1210) và Nghị quyết số 26/2022/UBTVQH15 ngày 21/9/2022 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị quyết số 1210/2016/UBTVQH13 ngày 25/5/2016 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về Phân loại đô thị (Nghị quyết 26), nguyên tắc phân loại đô thị chưa quy định chặt chẽ việc phân loại đô thị phải đảm bảo các xu hướng phát triển đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu, xanh, thông minh, hiện đại và bền vững. Hiện nay, theo Nghị quyết 111, ngoài bổ sung các xu hướng mới với nguyên tắc xuyên suốt là: Phân loại đô thị phải đi trước một bước và tương thích hoàn toàn với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, việc phân loại đô thị hiện nay không chỉ là nhằm mục đích hình thành một thực thể hành chính đơn thuần, mà hình thành một không gian kinh tế - xã hội được quản lý tinh gọn, giảm chồng chéo, tập trung vào hiệu lực và hiệu quả của bộ máy quản lý.
- Về hệ thống loại đô thị: Pháp luật phân loại đô thị gắn với mô hình chính quyền địa phương 3 cấp trước đây quy định 06 loại đô thị (từ đô thị loại đặc biệt đến đô thị loại V). Trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, không còn cấp huyện thì Pháp luật mới quy định 04 loại đô thị (từ đô thị loại đặc biệt đến đô thị loại III, không còn đô thị loại IV và loại V), đồng thời phân định rõ hơn vai trò của từng loại đô thị. Việc công nhận loại đô thị hiện nay gắn chặt với khả năng tự chủ và thẩm quyền quản lý, tránh tình trạng "nâng cấp đô thị nhưng hạ tầng không theo kịp".
- Về tiêu chí và tiêu chuẩn: Đây là cuộc "cách mạng" về tinh gọn các tiêu chí và tiêu chuẩn phân loại đô thị từ trước đến nay. Trước đây, Nghị quyết 1210 quy định 5 tiêu chí phân loại đô thị với 59 tiêu chuẩn phân loại, Nghị quyết 26 quy định 5 tiêu chí phân loại đô thị với 63 tiêu chuẩn phân loại (bổ sung các tiêu chuẩn về giải quyết thủ tục hành chính) giống nhau cho tất cả các loại đô thị, chỉ khác nhau về định lượng của mỗi tiêu chuẩn tương ứng với mỗi loại đô thị. Nghị quyết 111 tinh gọn từ 05 tiêu chí phân loại đô thị thành 03 nhóm tiêu chí tổng lực: (1) Vai trò, vị trí và điều kiện phát triển kinh tế - xã hội; (2) Mức độ đô thị hóa; (3) Trình độ phát triển hạ tầng và tổ chức không gian đô thị. Về tiêu chuẩn phân loại đô thị: ban hành riêng các tiêu chí và tiêu chuẩn phân loại đô thị đối với đô thị loại I, đã tinh gọn từ 63 tiêu chuẩn xuống còn 15 tiêu chuẩn; đối với đô thị loại II, loại III cũng đã giảm các tiêu chuẩn không cần thiết từ 63 xuống còn 38 tiêu chuẩn. Ngoài ra, các tiêu chuẩn mới đã bổ sung những chỉ số của "Kỷ nguyên mới" như: đô thị thông minh, tăng trưởng xanh và khả năng chống chịu biến đổi khí hậu.
- Điểm mới về phân cấp thẩm quyền – Trao quyền chủ động cho địa phương:
Trước đây, theo Nghị quyết 1210 và Nghị quyết 26 thì thẩm quyền quyết định phân loại đô thịThủ tướng Chính phủ quyết định công nhận đô thị loại đặc biệt, loại I và loại II; Bộ trưởng Bộ Xây dựng quyết định công nhận đô thị loại III và loại IV; Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định công nhận đô thị loại V.
Một trong những thay đổi đột phá nhất của Nghị quyết 111 là việc phân cấp mạnh mẽ thẩm quyền phân loại đô thị. Tại khoản 2 Nghị quyết 111 quy định:
 “2. Thẩm quyền công nhận loại đô thị, trình độ phát triển đô thị:
a) Bộ trưởng Bộ Xây dựng quyết định công nhận đô thị loại I;
b) Chủ tịch Ủy ban nhân dân, thành phố quyết định công nhận đô thị loại II, loại III và trình độ phát triển đô thị của đơn vị hành chính cấp xã trong đô thị”
Việc phân cấp mạnh mẽ thẩm quyền về cho cấp tỉnh giúp tăng tính chủ động trong việc rà soát, đánh giá và công nhận các đô thị loại II, loại III phù hợp với thực tiễn phát triển của địa phương theo từng lộ trình nhất định, giúp cắt giảm thủ tục trung gian, đẩy nhanh tiến độ nâng cấp các đô thị, tốc độ đô thị hóa trên địa bàn tỉnh.
- Chuyển đổi số trong quản lý đô thị – Điểm sáng tại Điều 12 Nghị quyết 111: Lần đầu tiên, việc chuyển đổi số được quy định thành một điều khoản riêng biệt và bắt buộc trong phân loại đô thị. Theo Điều 12, toàn bộ quá trình lập đề án, thẩm định và quản lý kết quả phân loại đô thị phải được thực hiện trên môi trường số. Việc này giúp xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu đô thị quốc gia thống nhất, nơi dữ liệu phát triển đô thị cấp xã, cấp tỉnh được liên thông trực tiếp với Trung ương. Góp phần quản lý phát triển đô thị đồng bộ: Thay vì quản lý bằng hồ sơ giấy rời rạc như trước đây, việc quản lý phát triển đô thị hiện nay được thực hiện thông qua dữ liệu số "sống", giúp theo dõi biến động đô thị theo thời gian thực, đảm bảo tính chính xác, khách quan và minh bạch trong việc đánh giá các tiêu chuẩn, tiêu chí đô thị trong Kỷ nguyên mới.
Vận dụng kịp thời Nghị quyết 111 trong lập điều chỉnh Quy hoạch tỉnh Đồng Nai mới
Sự ra đời kịp thời của Nghị quyết 111/2025/UBTVQH15 vào ngày 24/12/2025 đã cung cấp một "hệ quy chiếu" mới, giúp tỉnh Đồng Nai vừa kế thừa được giá trị lịch sử, vừa bứt phá trong kỷ nguyên mới, có cơ sở vững chắc để xây dựng phương án phát triển hệ thống đô thị đồng bộ, hướng tới mục tiêu đạt một số tiêu chí cơ bản của Thành phố trực thuộc Trung ương vào năm 2030. Hiện nay, tỉnh Đồng Nai mới đang trong quá trình lập điều chỉnh quy hoạch tỉnh trên cơ sở tích hợp và kế thừa quy hoạch của 2 tỉnh cũ. Nghị quyết 111 là công cụ đắc lực để:
- Đồng bộ hóa cấu trúc đô thị: Cho phép rà soát, định vị lại vai trò của từng đô thị. Các đô thị như Biên Hòa, Long Thành, Long Khánh, Nhơn Trạch, Trảng Bom, Chơn Thành hay Đồng Xoài sẽ không còn phát triển đơn lẻ mà trở thành các "cực tăng trưởng" trong một hệ sinh thái đô thị thống nhất.
- Khắc phục sự chênh lệch hạ tầng: Với các tiêu chí quy định về trình độ phát triển cơ sở hạ tầng thiết yếu, hạ tầng không gian tại Nghị quyết 111 sẽ là "thước đo" để tỉnh ưu tiên nguồn lực đầu tư vào những vùng còn yếu, đảm bảo sự phát triển toàn diện trên toàn địa giới hành chính mới.
Lộ trình thực hiện hóa mục tiêu Thành phố trực thuộc Trung ương
Trong thời gian tới, cùng với Nghị quyết về tiêu chuẩn đơn vị hành chính được ban hành, tỉnh Đồng Nai mới cần tập trung vào các bước trọng tâm:
Giai đoạn đến năm 2030 (Đạt các tiêu chí cơ bản của TPTTW): Tập trung nâng cấp các khu vực đô thị động lực như Nhơn Trạch, Long Thành, Chơn Thành đủ điều kiện lên đô thị loại II để tăng tỷ lệ đô thị hóa và nâng cấp một số xã có tốc độ đô thị hoá cao lên phường. Ứng dụng công nghệ số vào quản lý quy hoạch (Digital Twin) để đáp ứng tiêu chuẩn đô thị thông minh của Nghị quyết 111.

Quy hoạch chung đô thị Long Thành hướng đến là đô thị loại II (hình minh hoạ)
Tầm nhìn đến năm 2050 (Trở thành TPTTW hiện đại, đa cực): Xây dựng mô hình "đô thị trong thành phố" hoàn chỉnh. Lúc này, việc phân loại đô thị sẽ khẳng định đẳng cấp sống vượt trội với các tiêu chuẩn về công trình xanh, không gian sinh thái sông Đồng Nai, hồ Trị an… đưa tỉnh ta trở thành một trong những đầu tàu kinh tế của cả nước.
Sự cộng hưởng giữa Nghị quyết 111 và mô hình chính quyền 2 cấp chính là "kim chỉ nam" cho công tác quản lý phân loại đô thị trên địa bàn tỉnh mới, đây là thời điểm vàng để định hướng và đề xuất những chính sách đột phá. Việc hình thành tỉnh mới không chỉ sáp nhập về địa giới hành chính, mà đang thực hiện một sự chuyển dịch về đẳng cấp đô thị để sẵn sàng bước vào Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

 

Tác giả: Mộng Thảo